Patrick Sins – Lector Leren aan Hogeschool Rotterdam en lector Vernieuwingsonderwijs aan de Thomas More Hogeschool in Rotterdam.
Is het beter om leerlingen zelf op onderzoek uit te laten gaan, samen te laten werken of juist expliciet uit te leggen wat ze moeten leren? En wat levert het op als leerlingen actief kennis ophalen uit hun geheugen, in plaats van de lesstof nog eens door te lezen? Het zijn vragen waar leraren in het basis- en voortgezet onderwijs dagelijks mee te maken hebben. De keuzes die zij maken, beïnvloeden immers wat leerlingen begrijpen, onthouden en uiteindelijk zelfstandig kunnen toepassen. Maar hoe goed weten we eigenlijk welke aanpakken werken?
Om daar meer zicht op te krijgen, brachten we in een mapping review de wetenschappelijke literatuur over didactische aanpakken in kaart.
What the heck is een mapping review? Simpel gezegd: je doorzoekt wetenschappelijke databanken om te achterhalen welk onderzoek er naar een onderwerp is gedaan en wat dat onderzoek ons vertelt. We richtten ons vooral op systematische reviews en meta-analyses: onderzoeken die de resultaten van eerder onderzoek samenbrengen. Daarmee sla je meerdere vliegen in één klap: je krijgt zicht op afzonderlijke bevindingen én op grotere lijnen in het beschikbare onderzoek. Na onze zoektocht bleven er 458 publicaties over. Dat vonden we toch wat veel, want meer is niet altijd beter. We brachten de selectie daarom terug tot 50 artikelen die we het meest relevant vonden voor nadere analyse. We bekeken welke didactische aanpakken daarin aan bod komen, op welke onderwijssectoren en vakgebieden het onderzoek betrekking heeft en welke conclusies uit de literatuur kunnen worden getrokken.
Goed nieuws: er zijn aanpakken die het leren bevorderen
Onze mapping laat zien dat er al behoorlijk wat kennis beschikbaar is. Voor verschillende didactische aanpakken rapporteren meerdere reviews en meta-analyses positieve effecten op leerprestaties, kennisbehoud en begrip. Dat geldt onder meer voor retrieval practice, de flipped classroom en activerende aanpakken zoals onderzoekend, samenwerkend, probleemgestuurd en projectmatig leren. Wat houden die aanpakken in en wat weten we over hun opbrengsten?
Neem retrieval practice: leerlingen halen actief kennis op die ze eerder hebben geleerd. Dat kan door zichzelf vragen te stellen, een korte quiz te maken of zonder boek op te schrijven wat ze nog weten van de vorige les. Het gaat dus om méér dan herlezen of de stof opnieuw bekijken. Juist het actief ophalen van kennis kan helpen om informatie beter te onthouden en later toe te passen. De mapping laat zien dat voor deze leertechniek een relatief robuuste evidentiebasis bestaat. Ook gespreid oefenen, waarbij leerlingen de leerstof op verschillende momenten herhalen, en het afwisselen van typen opgaven kunnen het leren ondersteunen.
Een andere onderzochte aanpak is de flipped classroom. Leerlingen nemen bijvoorbeeld voorafgaand aan de les uitleg door via een tekst of video. De lestijd kan vervolgens worden benut voor het toepassen van kennis, het maken van opdrachten en het bespreken van vragen. Onze mapping laat overwegend matig positieve effecten op leerprestaties zien. Ook voor motivatie en betrokkenheid worden in sommige studies positieve resultaten gevonden. Wel maakt het uit hoe de aanpak wordt vormgegeven: de lestijd moet daadwerkelijk ruimte bieden voor actieve verwerking en begeleiding.
Daarnaast zijn er positieve bevindingen voor onderzoekend leren, probleemgestuurd leren en projectmatig leren. Bij onderzoekend leren onderzoeken leerlingen een vraagstuk en trekken ze conclusies; bij probleemgestuurd leren vormt een probleem het vertrekpunt om kennis te verwerven. Bij projectmatig leren werken leerlingen gedurende een bepaalde periode aan een project of een concreet product. In de onderzochte literatuur worden voor deze aanpakken positieve effecten gevonden op onder meer leerprestaties en denkvaardigheden. Ze kunnen leerlingen helpen kennis niet alleen te verwerven, maar ook te gebruiken bij het oplossen van vraagstukken.
Ook samenwerkend leren komt uitgebreid aan bod. Leerlingen werken daarbij samen aan een opdracht, leggen hun redeneringen uit en bouwen voort op elkaars ideeën. Daaronder vallen verschillende vormen, zoals peer instruction, waarbij leerlingen elkaar uitleg geven en ideeën bespreken, en peer tutoring, waarbij leerlingen elkaar ondersteunen bij het leren. De literatuur rapporteert positieve effecten, maar de uitkomsten zijn mede afhankelijk van de manier waarop de samenwerking is ingericht. Een kleine groep leerlingen die samen gericht aan een inhoudelijk vraagstuk werkt, is iets anders dan leerlingen die alleen het werk verdelen en vervolgens hun antwoorden bij elkaar leggen.
Een kleine disclaimer
Voordat we de positieve effecten rechtstreeks vertalen naar de klas, is enige nuance op zijn plaats. Onze mapping brengt onderzoek uit verschillende onderwijssectoren samen. In een deel van de studies worden meerdere sectoren onderzocht, zonder dat de resultaten per sector afzonderlijk worden uitgesplitst. Zo worden het basis- en voortgezet onderwijs regelmatig samen onderzocht, soms ook in combinatie met het hoger onderwijs. Daardoor is niet altijd duidelijk of een gevonden effect even sterk geldt voor basisschoolleerlingen als voor leerlingen in het voortgezet onderwijs, of laat staan voor studenten in het hoger onderwijs..
Ook hangt veel af van de uitvoering. Bij retrieval practice gaat het om doelgericht kennis ophalen, onderzoekend leren vraagt om passende begeleiding en bij samenwerkend leren moeten leerlingen daadwerkelijk met de leerstof aan de slag. Bovendien richt de literatuur zich vooral op leerprestaties en is er minder bekend over bijvoorbeeld effecten op langere termijn en de toepassing in de dagelijkse onderwijspraktijk. De bevindingen bieden dus waardevolle aanknopingspunten, maar geen universele recepten. Wat werkt, hangt mede af van de leerlingen, de leerstof en de manier waarop een aanpak wordt ingezet.
Lees meer over onze kennismapping op de site van het Nationaal Kennisinstituut Onderwijs: https://www.nko.nl/pedagogische-en-didactische-vakbekwaamheid