Patrick Sins – Lector Leren aan Hogeschool Rotterdam en lector Vernieuwingsonderwijs aan de Thomas More hogeschool in Rotterdam.
Ik heb een leuke nieuwe slide die ik soms tijdens lezingen gebruik. Ik laat toehoorders – vaak onderwijsprofessionals uit vrijwel alle onderwijssectoren – met hun mobiele telefoon aangeven wat volgens hen de slechtste leerstrategie ooit is. Ze mogen kiezen uit: jezelf vragen stellen, onderstrepen of markeren, voorkennis activeren, jezelf toetsen, herlezen, samenvatten, schematiseren en een optie “overige”. Die overige noem ik altijd “Patrick, je hebt er een vergeten” – want vergeten is menselijk, en zo probeer ik stiekem toch alle antwoorden te vangen.
Als ik de resultaten laat zien, zijn de uitkomsten altijd vrijwel hetzelfde: op één staat herlezen, en op twee onderstrepen/markeren. En ja, ik vergeet altijd zelf ook een paar strategieën – prima.
Vervolgens geef ik aan dat als je de vraag zou wijzigen in: “welke leerstrategie gebruik je zelf het meest?” en deze vraag aan leerlingen zou voorleggen, je hetzelfde patroon ziet: leerlingen gebruiken vaak de strategieën waarvan ze het minst leren. Onderzoek laat zien dat de strategieën die echt effectief zijn, juist strategieën zijn die moeite kosten. Dit noemen we de zogenaamde desirable difficulties: bijvoorbeeld voorkennis activeren, jezelf vragen stellen, jezelf toetsen (om te leren, niet alleen om te beoordelen) en samenvatten (maar dan zonder het boek erbij, dus niet overschrijven aub). Kortom: even flink je brein aanzetten doet wonderen. Maar juist deze strategieën worden vaak niet gebruikt. Deze bevinding staat niet op zichzelf. Zo laat onderzoek van Kim Dirkx en collega’s zien dat middelbare scholieren inderdaad vooral suboptimale leerstrategieën gebruiken bij hun voorbereiding op het proefwerk: leerlingen van alle drie schoolniveaus noemen herlezen als favoriet.
Het zou mooi zijn als leerlingen gedurende hun schooltijd leerstrategieën aanleren die hen in staat stellen effectiever te leren. Helaas gebeurt dat in de praktijk nauwelijks. Onderzoeken laten zien dat leerlingen over de jaren heen nauwelijks vooruitgang boeken in het gebruik van strategieën die hun leren echt bevorderen. Sommige leerlingen gebruiken zelfs minder effectieve strategieën na verloop van tijd. Hoewel leerlingen op school onmiskenbaar kennis opdoen, blijft leren leren vaak buiten beeld. Leraren besteden er weinig aandacht aan, en observatiestudies bevestigen dat instructie over het hoe en waarom van leeractiviteiten vaak ontbreekt.
Naar het vervolgonderwijs
Oké, basis- en voortgezet onderwijs afgerond — check. Dan door naar het vervolgonderwijs. Helaas lijkt de situatie daar niet veel beter. Of beter gezegd: er is bitter weinig veranderd. Zo laat een studie van Shana Carpenter en Christopher Sanchez (2025) onder 185 studenten in het hoger onderwijs zien dat zij dezelfde populaire, maar vaak minder effectieve strategieën gebruiken: herlezen, markeren en aantekeningen maken. Studenten lijken wel te weten dat sommige strategieën effectief zijn – zoals aan jezelf uitleggen en voorkennis activeren – maar van andere strategieën, zoals voorbeelden bedenken en samenvatten, denken ze dat ze geen zoden aan de dijk zetten. Het ergste is dat jezelf toetsen, een van de meest effectieve strategieën, vaak niet als effectief wordt herkend door studenten. Terwijl we weten dat actief kennis uit je geheugen ophalen – bijvoorbeeld door jezelf te toetsen – een van de beste manieren is om ‘vergeten’ tegen te gaan.
Uitdagingen en mogelijkheden
Aandacht besteden aan effectief leren is dus hard nodig. Maar tegelijkertijd is dat ook erg lastig. Een belangrijke uitdaging is namelijk dat sommige leerlingen vastgeroeste overtuigingen hebben over hun eigen kunnen, waardoor het moeilijk is om nieuwe strategieën aan te leren. Bijvoorbeeld, leerlingen die denken dat bepaalde vakken of vaardigheden niet binnen hun capaciteiten liggen, zijn minder geneigd nieuwe strategieën te proberen. Leraren ervaren daarnaast ook weerstand bij leerlingen die gewend zijn aan een bepaalde manier van leren. Daarnaast kan een eenmaal aangeleerde strategie, zelfs als die slechts beperkt effectief is, snel ingeslepen raken. Effectieve leerstrategieën vergen bovendien meer moeite, en dat maakt het lastiger om ze echt te gebruiken.
Er is echter hoop. Yes! De eerdergenoemde Carpenter en Sanchez lieten zien dat als studenten geloven dat een strategie effectief is, ze deze ook vaker gebruiken. Bovendien geven studenten aan dat vooral hun docenten een bron zijn om strategieën aan te leren. En dit hoeft niet veel inspanning van de docent te kosten. Onderzoek van Andreas Jemsted laat bijvoorbeeld zien dat een korte handleiding van slechts twee pagina’s over effectieve leerstrategieën – zoals voorkennis activeren, jezelf vragen stellen en jezelf toetsen – al grote effecten heeft: De studenten die deze handleiding gebruikten, deden het duidelijk beter. Gemiddeld kreeg een student 12 procent meer kans om te slagen, en 24 procent meer kans op een hoog cijfer, gewoon door even twee pagina’s te lezen over hoe je beter kunt leren. Werk aan de winkel dus, wijs leerlingen op leerstrategieën die hen verder helpen, want ze leren het van de leraar en als ze er bewust van zijn dat het werkt, lijken ze het ook vaker te gaan doen.
Geraadpleegde literatuur
Askell-Williams, H., & Lawson, M. J. (2015). Changes in students’ cognitive and metacognitive strategy use over five years of secondary schooling. In H. Askell-Williams (Ed.), Transforming the future of learning with educational research (pp. 1–19). Information Science Reference.
Askell-Williams, H., Lawson, M. J., & Skrzypiec, G. (2012). Scaffolding cognitive and metacognitive strategy instruction in regular class lessons. Instructional Science, 40(2), 413–443. https://doi.org/10.1007/s11251-011-9182-5
Carpenter, S.K., Sanchez, C.A. (2025). A closer look at students’ knowledge of effective learning strategies, where they learn about them, and why they do not use them. Cognitive Research: Principles and Implications, 10(8). https://doi.org/10.1186/s41235-025-00693-8
Dirkx, K. J. H., Camp, G., Kester, L., & Kirschner, P. A. (2019). Do secondary school students make use of effective study strategies when they study on their own? Applied Cognitive Psychology, 33(5), 952–957. https://doi.org/10.1002/acp.3584
Dunlosky, J., Rawson, K. A., Marsh, E. J., Nathan, M. J., & Willingham, D. T. (2013). Improving students’ learning with effective learning techniques. Psychological Science in the Public Interest, 14(1), 4-58. https://doi.org/10.1177/1529100612453266
Jemstedt, A. (2024). Enhancing learning with a two-page study manual. Learning and Instruction, 90. 101852. https://doi.org/10.1016/j.learninstruc.2023.101852
Sins, P.H.M. (2023). Zelfregulerend leren gaat niet vanzelf. Maar hoe dan wel? Hogeschool Rotterdam.